Het creationisme is springlevend. Tijdens een debat op de Zevende Dag (3 februari 2008) tussen de Gentse hoogleraar Johan Braeckman en imam Taouil Nordine bleek dat een overgrote meerderheid van de moslims de evolutietheorie verwerpt. Zij aanvaarden de wetenschappelijke visies van Charles Darwin niet, maar geloven in de scheppingsidee zoals die wordt weergegeven in de Koran, de Bijbel en andere heilige teksten. Op de vraag van Braeckman of er dan wetenschappelijke bevindingen kunnen zijn die niet stroken met de bepalingen in geopenbaarde teksten gaf de imam een omfloerst antwoord maar dat er in essentie op neerkwam dat dit inderdaad niet kon. Toen Braeckman verwees naar het feit dat in het verleden ook heel wat christenen de Bijbel beschouwden als de enige en absolute waarheid, maar dat zij hebben ingezien dat dit niet langer houdbaar is, noemde de imam dat een vorm van hypocrisie. Waarmee hij in feite bedoelde dat de geopenbaarde teksten, in het bijzonder de Koran, de alomvattende waarheid bevatten en dat daar niets kan aan veranderen.

Creationisten, zoals imam Taouil Nordine, zijn ervan overtuigd dat het universum, de aarde, de planten, de dieren en de mens hun bestaan te danken hebben aan een bijzondere scheppingsdaad die plots is gebeurd. De eerste mens is gemaakt uit klei waarin Allah een geest heeft ingeblazen. In het verleden hebben geestelijken aan de hand van de heilige boeken geprobeerd om de exacte datum van deze scheppingsdaad vast te leggen. De Ierse aartsbisschop James Ussher kwam in het midden van de zeventiende eeuw uit op zondag 23 oktober 4004 voor Christus om negen uur ’s morgens, en daar kan geen geoloog, bioloog, antropoloog of archeoloog een dag aan toevoegen. In 1701 nam de Kerk van Engeland deze datum trouwens op in haar officiële Bijbel. Tot ongeveer dertig jaar geleden lag een exemplaar van deze Bijbel met die datum in zowat elke hotelkamer in Engeland. Hedendaagse creationisten houden zich bij de ‘moderne’ Bijbelse tijdslijn die de schepping van de mens vastlegden in het jaar 4046 voor Christus.

Hoe absurd deze stelling is, blijkt uit zowat elk archeologisch onderzoek. Op 24 november 1974 ontdekten de paleoantropoloog Donald Johanson in Afar in Noord-Ethiopië ‘Lucy’, het skelet van een vrouwelijke hominide. De ouderdom wordt geschat op 3,18 miljoen jaar. Lucy is een van de oudst bekende fossiele hominiden die rechtop kon lopen. Daarvoor waren reeds tal van resten gevonden van de Homo erectus, een mensensoort die 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden leefde en nog veel meer van de Homo sapiens sapiens, die zowat 100.000 jaar geleden leefde in het Nabije Oosten en Oost-Afrika, en door de wetenschap algemeen erkend wordt als onze rechtstreekse voorouder. In 1942 werden in de grotten van Lascaux in Frankrijk unieke schilderingen ontdekt die duidelijk afkomstig zijn van mensen. De schilderingen van dieren, mensen, taferelen en mystieke symbolen zijn ongeveer 30.000 jaar oud. Al deze zaken tonen aan dat we de stellingen van de eerwaarde James Usher en die van hedendaagse creationisten zo in de prullenmand kunnen gooien. Uit allerlei onderzoek met de Hubble-telescoop blijkt intussen zij er een slordige 4,5 miljard naast zitten, maar dat kan het groeiende leger van bijbel- en koranvaste creationisten blijkbaar niet overtuigen.

De vraag stelt zich dan: waarom houden ze zo vast aan een letterlijke interpretatie van hun vermeende heilige teksten? Het antwoord is even eenvoudig als onthutsend: omdat mannen hun bevoorrechte patriarchale positie niet willen verliezen. Het in vraag stellen van één enkele zin uit de Bijbel, Koran of Thora zou immers betekenen dat de inhoud ervan niet absoluut de waarheid is en derhalve niet onfeilbaar. Wie aan één enkele stelling raakt, zoals de scheppingsgedachte, raakt aan de fundamenten van het geloof en derhalve aan de vermeende superioriteit van de man tegenover de vrouw. Het in vraag stellen van die vermeende onfeilbare verhalen is net dat wat wetenschappers in de loop van de geschiedenis voortdurend gedaan hebben, denk aan Galilei, Vesalius, Newton, Darwin, Bohr en zovele anderen. Zij hebben de mens doen inzien dat tal van zaken die in de vermeende heilige boeken staan niet kloppen. Dank zij hun ontdekkingen en onderzoek heeft de mens zich zo steeds meer onttrokken aan irrationele denkbeelden die louter gebaseerd zijn op geloof en mystiek. En het is die ontwikkeling die hedendaagse creationisten willen terugschroeven.

Voor alle duidelijkheid: het hedendaagse creationisme is geen fenomeen dat alleen voorkomt in de moslimwereld. Ook in de Verenigde Staten en zelfs in Europa is er een heuse revival van deze vorm van irrationaliteit. In haar boek Uw koninkrijk kome geeft Michelle Goldberg een onthutsend beeld van de opmars van het christelijk nationalisme en dominionisme in de Verenigde Staten dat zich keert tegen het individualisme, het liberalisme, het feminisme en het secularisme. Christelijk nationalisten zijn het – net als orthodoxe moslims en joden – niet eens met de scheiding van kerk en staat. Zij eisen een prominente plaats voor de godsdienst in het publieke domein, pleiten voor een vervanging van de staatswetten door bijbelse wetgeving, voor de afschaffing van scholen waar de evolutietheorie wordt gedoceerd, willen de invoering van de doodstraf voor homoseksuelen, godslasteraars en onkuise vrouwen. Ze verachten aanhangers van andere godsdiensten en in het bijzonder ongelovigen. Steeds meer ouders halen hun kinderen van school en voeden ze thuis op. Wat de kinderen in dat christelijk nationalistische thuisonderwijs aanleren, is hetzelfde als moslimkinderen in de madrassa’s: haat tegenover de Ander. Goldberg pleit dan ook voor een tegenbeweging die opnieuw de waarden van de Verlichting centraal stelt.

Het belangrijkste antwoord hierop is een hernieuwd zelfvertrouwen in de rede. Het vertrouwen dat alleen een universele seculiere moraal de basis kan vormen voor een vreedzaam samenleven van mensen met uiteenlopende religieuze en maatschappelijke opvattingen, dat alleen vrijheid en creativiteit kunnen zorgen voor meer welvaart en ontwikkeling, dat de rechtstaat de beste manier is om de unieke rechten van elk individu te beschermen. We moeten afstappen van het relativisme waarin dergelijk magisch denken gelijkwaardig wordt geacht en behandeld als het rationele denken. We hebben nood aan een versterking van het kritisch rationalisme. In die zin schaart Liberales zich achter het project van hoogleraar Johan Braeckman die de problematiek van het creationisme in kaart wil brengen, een tegengewicht wil bieden tegen deze vorm van irrationalisme en de evolutieleer opnieuw terrein doen winnen in ons land.

Dirk Verhofstadt

De auteur is kernlid van de onafhankelijke denktank Liberales